Το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974, τίποτε δεν προμήνυε τι επρόκειτο να επακολουθήσει. Ξυπνήσαμε, ο αδελφός μου κι εγώ, και κατευθυνθήκαμε νωχελικά στην κουζίνα για το πρωινό, που ετοίμαζε η μητέρα μας. Ήταν Δευτέρα και σκεφτόμασταν τις διακοπές μας, που θα άρχιζαν σε λίγες ημέρες, με την καλοκαιρινή άδεια του πατέρα μας.
Το διαμέρισμα όπου μέναμε στον 5ο όροφο της πολυκατοικίας επί της οδού Αρνάλδας 7, στη Λευκωσία, είχε πανοραμική θέα. Μπροστά μας ήταν η Πλατεία Ελευθερίας και πιο πέρα φαίνονταν τα κτήρια πίσω από την “πράσινη γραμμή”, ενώ μακριά δέσποζε ο Πενταδάκτυλος.
Ξαφνικά ριπές αυτομάτων όπλων και εκρήξεις άρχισαν να ακούγονται από την πλευρά της Αρχιεπισκοπής, λιγότερο από ένα χιλιόμετρο μακριά από το διαμέρισμα μας. Το πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου είχε ξεκινήσει. Τις επιπτώσεις θα τις βίωνε η Κύπρος και ο ελληνισμός, και μαζί η οικογένεια μας.
Η μητέρα μας μάς είπε να απομακρυνθούμε από τα παράθυρα και έσπευσε στο τηλέφωνο. Προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον πατέρα μας. Αδύνατο! Το τηλέφωνο ήταν νεκρό. Ο πατέρας μας, Ταγματάρχης τότε του Ελληνικού Στρατού, υπηρετούσε στην Εθνική Φρουρά και βρισκόταν στη μονάδα του στην Αθαλάσσα. Είχε τη συνήθεια –που τη διατήρησε όλα τα χρόνια– να πηγαίνει στη μονάδα του μια ώρα νωρίτερα. Έτσι, είχε φύγει αχάραγα.
Η ώρα περνούσε. Καθόμασταν στο πάτωμα και περιμέναμε. Αγωνία μαζί με βαριεστημάρα. Στην πολυκατοικία ανοιγόκλειναν πόρτες με πάταγο, ακουγόντουσαν φωνές και ποδοβολητά, ενώ πυροβολισμοί και εκρήξεις ηχούσαν κι από άλλα σημεία. Δεν είχαμε ιδέα του τι συνέβαινε. Το ραδιόφωνο έπαιζε εμβατήρια.
Ξάφνου μεταδόθηκε το ακόλουθο διάγγελμα: «Έλληνες, επενέβη σήμερον η Εθνική Φρουρά διά να σταματήσει τον αδελφοκτόνον πόλεμον μεταξύ των Ελλήνων. Πάσα αντίστασις εις την νήσον έχει εκλείψει. Ο Μακάριος είναι νεκρός».
Ξεκάθαρο! Πραξικόπημα έγινε. Η κλιμακούμενη, εδώ και μήνες ένταση, εκτονώθηκε με τον καταστροφικότερο τρόπο. Η ανησυχία μας για τον πατέρα εκτοξεύθηκε στα ύψη. Πού βρισκόταν; Ήταν καλά; Ποια σχέση είχε με όλο αυτό;
Η μητέρα μας, παρά την αγωνία της για τον πατέρα, ανησυχούσε και για τη δική μας ασφάλεια. Γνώριζε ότι έλληνες αξιωματικοί και οι οικογένειες τους είχαν δεχτεί απειλές από φανατικούς μακαριακούς. Ο φόβος της ήταν ότι σε στιγμές βίας και σφοδρής αντιπαλότητας θα μπορούσε να μπουκάρει κάποιος φανατικός και να γίνει το κακό. Στην πολυκατοικία όπου μέναμε δεν υπήρχε άλλη οικογένεια ελλαδιτών. Είμασταν μόνοι μας, χωρίς επικοινωνία με τον έξω κόσμο. Έτσι, η μητέρα μας αποφάσισε να φύγουμε από το σπίτι και να πάμε σε μια παραδιπλανή πολυκατοικία, στην οδό Στασάνδρου, όπου έμεναν αρκετές οικογένειες ελλαδιτών. Σήμερα εκεί βρίσκεται ένα πανύψηλο κτήριο γραφείων.
Η “επιχείρηση” θα γινόταν μετά το μεσημέρι, όπου έλπιζε ότι θα είχαν κάπως ησυχάσει τα πράγματα και λόγω ζέστης δεν θα κυκλοφορούσε κανένας. Κι έτσι περίπου έγινε. Έχοντας πάρει μαζί μας κάποια ελάχιστα πράγματα, βγήκαμε από την είσοδο, τρέξαμε στο πάρκινγκ στην πίσω πλευρά του κτηρίου, πηδήξαμε ένα τοιχάκι και μετά βρεθήκαμε στον ακάλυπτο της πολυκατοικίας που στοχεύαμε.
Και από τις σκάλες υπηρεσίας ανεβήκαμε στο διαμέρισμα της φιλικής οικογένειας. Εννοείται ότι όταν η μάνα μας χτύπησε την πόρτα υπηρεσίας, αυτοί τρόμαξαν πιο πολύ από εμάς. Στο διαμέρισμα αυτό βρισκόταν και μια-δυο άλλες γνωστές οικογένειες κι έτσι νιώσαμε περισσότερη ασφάλεια. Βέβαια, η αγωνία πολλαπλασιάστηκε, καθώς κανένας εξ όλων αυτών δεν είχε την παραμικρή πληροφορία για την τύχη των δικών τους ανθρώπων και αναμετέδιδαν επίσης όποια φήμη είχαν ακούσει. Είναι τρομακτικό –και έκτοτε προσπαθώ να κρατώ απόσταση από αυτό– ότι σε τέτοιες περιστάσεις αβεβαιότητας οι φήμες και οι ανυπόστατες πληροφορίες εξαπλώνονται με τεράστια ταχύτητα. Ακούσαμε για εκατοντάδες σκοτωμένους, για οικογένειες και παιδιά που οι μακαριακοί δήθεν έπαιρναν ως ομήρους, για γνωστούς που είχαν σκοτωθεί. Ακούσαμε πολλά… αλλά τίποτε δεν μπορούσε να επιβεβαιωθεί.
Προς το βράδυ ήλθε ένα τζιπ του στρατού στην πολυκατοικία με δυο νεαρούς αξιωματικούς, οι οποίοι πληροφόρησαν το “συμβούλιο” των κυριών ότι όλοι είναι καλά και ότι τα πράγματα είναι μεν ασφαλή, αλλά να μην κουνήσουμε ρούπι από εκεί, “μέχρι νεωτέρας”. Κοιμηθήκαμε όλοι μαζί στρωματσάδα, λίγο πιο ήσυχοι.
Την επόμενη ημέρα, παραμείναμε επί πολλές ώρες εκεί και προς το βράδυ επανήλθε το τζιπ και οι αξιωματικοί μας πληροφόρησαν ότι πιο αργά το βράδυ θα μεταφερόμασταν όλες οι οικογένειες των αξιωματικών με λεωφορείο στο ξενοδοχείο “Κλεοπάτρα” για λόγους ασφαλείας. Το “Κλεοπάτρα” ήταν δεν ήταν 500 μέτρα από εκεί που βρισκόμασταν και πράγματι αργά το βράδυ μας μετέφεραν εκεί, συνοδεία κάποιων τζιπ και ενός τετράκανου αυτοκινούμενου αντιαεροπορικού, το οποίο στάθμευσε έξω από το ξενοδοχείο. Εκεί επικρατούσε ο απόλυτος πανζουρλισμός. Οι στρατιωτικοί που είχαν επιτάξει το ξενοδοχείο προσπαθούσαν να τακτοποιήσουν τις οικογένειες στα δωμάτια, συχνά δυο-δυο, οι γυναίκες διαμαρτυρόντουσαν, τα μωρά έκλαιγαν, τα παιδάκια έτρεχαν γύρω γύρω, εμείς οι λίγο μεγαλύτεροι κοιτούσαμε πώς να βοηθήσουμε, το προσωπικό έτρεχε πέρα δώθε γιατί όλοι έπρεπε να μπουν σε σειρά και να φάνε. Χάος!
Τέλος πάντων, η νύχτα πέρασε, τα πράγματα τακτοποιήθηκαν κάπως, όλα έμοιαζαν πιο ήσυχα, μέχρι που κυκλοφόρησε έντονα η φήμη ότι ο Μακάριος είναι ζωντανός. Αργά το προηγούμενο βράδυ είχε μεταδοθεί το περίφημο μήνυμα του από το ραδιοφωνικό σταθμό της Πάφου: «Ελληνικέ Κυπριακέ Λαέ. Γνώριμη είναι η φωνή που ακούεις. Γνωρίζεις ποίος ομιλεί. Είμαι ο Μακάριος. Είμαι εκείνος που συ εξέλεξες για να είναι ηγέτης σου. Δεν είμαι νεκρός, όπως η χούντα των Αθηνών και οι εδώ εκπρόσωποί της θα ήθελαν. Είμαι ζωντανός…». Λίγοι μεν το είχαν ακούσει, λόγω της μικρής εμβελείας του σταθμού, αλλά ήταν αρκετοί για να το διαδώσουν. Κι έτσι η αβεβαιότητα επέστρεψε.
Δεν έμαθα ποτέ ποιος είχε τη φαεινή ιδέα, να οργανωθεί την Τετάρτη μια δέηση στο “Κλεοπάτρα”, χοροστατούντων των τριών μητροπολιτών που είχε καθαιρέσει ο Μακάριος το 1973: του Γενναδίου Πάφου, του Ανθίμου Κιτίου και του Κυπριανού Κυρηνείας. Η δέηση έγινε προς μεγάλη ταλαιπωρία όλων στην κεντρική αίθουσα, όπου είχαν στριμωχτεί όσοι χωρούσαν, αλλά και στους γύρω χώρους, σκάλες, διαδρόμους κλπ.
Την επόμενη ημέρα, Πέμπτη, μάς είπαν ότι όλα είναι υπό έλεγχο και ότι είμαστε ασφαλείς. Έτσι, το απόγευμα επιστρέψαμε στο σπίτι μας. Στο μεταξύ η λειτουργία των τηλεφώνων είχε αποκατασταθεί και μιλήσαμε με τον πατέρα μας. Ακουγόταν λίγο απόμακρος ή έτσι φάνηκε σε μένα. Μάς διαβεβαίωσε –και ιδίως τη μητέρα– ότι είναι καλά και ότι εξαιτίας των γεγονότων έχει πολλή δουλειά και γι’ αυτό θα έμενε στη μονάδα, όσο χρειαζόταν.
Επιστρέψαμε λίγο πιο ξένοιαστοι στα παιχνίδια μας, χωρίς να ξέρουμε τι μάς περιμένει.
Συνεχίζεται…
Σημείωση:
Για όσους δεν το γνωρίζουν: η Εθνική Φρουρά είναι οι ένοπλες δυνάμεις της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ιδρύθηκε το 1964 και στελεχωνόταν στις ανώτερες και ανώτατες θέσεις από αξιωματικούς του ελληνικού στρατού. Στη διάρκεια της δικτατορίας, οι σχέσεις του Μακαρίου με τους πραξικοπηματίες και ιδίως με τον αόρατο δικτάτορα Ιωαννίδη ήταν κάκιστες. Ο Μακάριος αισθανόταν διαρκή ανασφάλεια, καθώς πίστευε ότι η Εθνική Φρουρά μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του. Στις 2 Ιουλίου 1974, ο Μακάριος κατηγόρησε άμεσα τη χούντα της Αθήνας για παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις της Κύπρου και ζήτησε να απομακρυνθούν 600 έλληνες αξιωματικοί από την Εθνική Φρουρά. Μια τέτοια εξέλιξη θα άφηνε εντελώς ακέφαλη την Εθνική Φρουρά, καθώς δεν υπήρχαν αρκετοί έμπειροι κύπριοι αξιωματικοί για να τους αντικαταστήσουν με επάρκεια και η Κύπρος θα έμενε εντελώς ανυπεράσπιστη. Η απαίτηση αυτή αποτέλεσε έναν από τους παράγοντες που οδήγησαν στο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου.
Αν λάβουμε υπόψη ότι οι τούρκοι προετοίμαζαν την εισβολή μήνες πριν –είναι προφανές ότι δεν κινητοποίησαν 100.000 στρατιώτες σε 4 ημέρες– τόσο η απαίτηση του Μακαρίου, όσο και η αντίδραση της χούντας υπήρξαν καταστροφικές. Οι τούρκοι αφορμή έψαχναν και τη βρήκαν. Ή μάλλον τους τη δώσαμε.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΛΕΣΣΑΣ 